belgrad’ın simgelerinden zafer anıtı

Belgrad’da turistlerin en sık ziyaret ettikleri yerler arasında olan kalemegdan’da bugünlerde fotoğraflarda en çok görünen anıt eksik: pobednik.

Pobednik ekim 2019’da tuna ve sava’yı izlediği tepeden alınarak restorasyonu yapılmak üzere dr. zoran kuzmanović’in smederevo’daki atölyesine 50 kişiden fazla bir ekibin çalışmasıyla gönderildi. Belgradlılar ise 1928’ten bu yana ilk kez anıtı yakından görme fırsatı buldular. Anıt bulunduğu yere 91 yıl önce konmuştu. Bugün ise hem anıtın kendisindeki hem de kaidesindeki hasardan dolayı baştan ayağa bakıma alınıyor.

Pobednik’in hikâyesi, avusturya-macaristan ve osmanlıya karşı sırp zaferini temsil etmesini istedikleri bir anıtın belgrad belediyesi tarafından sipariş edilmesiyle başlıyor. Bu arada, şehrin ileri gelenleri şehrin en işlek caddesi olan terazije’ye konulmak üzere, 1. balkan savaşı zaferi şerefine bir çeşme yapılmasını isterler. Adı alegori konacak olan havuzun kenarlarında dört aslan figürü, ortasında beş yüz yıllık esareti sembolize eden beş katlı bir sütun olacak, tepesinde de mermerde heybetli bir galip (pobednik) oturtulacaktı. Merkeze oturtulacak bu heybetli galip, kompozisyonun temeli ve merkezi olacaktı.

Ivan meštrović‘in çeşmeyi yaptığı sıralarda I. dünya savaşı patlak verir ve avusturya-macaristan vatandaşı olan meštrovićevo, belgrad’dan ayrılarak zorunlu olarak prag’a gider ve savaşın sonuna kadar orada kalır. Savaş bittikten sonra çalışmasını bitirmek üzere belgrad’a döner. Ancak Belgrad belediyesi finansal kaynakların kıtlığını bahane göstererek meštrović ile anlaşmasını sonlandırır ve çalışmaları askıya alır.

1927 baharında konu tekrar gündeme gelir. Pek çok tartışmadan sonra, anıtın ilk düşünülen yere, yani terazije (okunuşu teraziye)’ye havuzu olmadan konmasına karar verilir.

Ancak anıtın konacağı temel atıldıktan hemen sonra bir skandal patlak verir. 7 ekim 1928, pazar günü anıt yerine konur. Bu; yüzünde kararlı bir ifadeyle bakan, herkül vücutlu, bir elinde kılıcı, diğer elinde şahiniyle dosta güven veren, düşmana korku salan, 4,50 metre boyunda çıplak bir adamdı. Pobednik, türkçesiyle galip/muzaffer adlı anıta belgrad kamuoyundan büyük bir tepki gelir. Belgrad’ın ortasında çıplak bir adam belgrad’ın alay konusu olur, üstelik belgradlı kızların ahlakını bozan kötü bir sembol olarak da algılanır ki belgradlı hanımlar ancak gözlerini eğerek anıtın yanından geçebilmektelerdi. Elit tabaka anıtın sanatsal yönünü övüp anıtı korumaya çalışsa da gazetelerde her türlü eleştiri yayınlanmaktaydı; pobednik‘in neden šajkača‘sı (geleneksel sırp şapkası) yoktu, neden opanka (geleneksel sırp çarığı) giymiyordu.

Anıt yüzünden o kadar yaygara çıktı ki nihayetinde anıtın kaderini belirlemek üzere bir komisyon kuruldu.Bu komisyon sırpların pek çok bedel ödeyerek, canlarını feda ederek uzun uğraşlar sonucu türklerin elinden aldıkları kalemegdan’a konmasına karar verildi.

Heykelin sırtı istanbul’a, yüzü ise avusturya-macaristan’a, viyana’ya dönüktür. Birlik, zafer ve feodalizmin sonunu temsil eden pobendik’in sol elindeki şahin gece ve gündüz hiç uyumamakta ve karanlık güçleri bertaraf edecek olan kılıcı titizlikle gözlemekte.

Şehri koruyan ve tüm yugoslavların düşman boyunduruğundan kurtuluşlarını kutlayan pobenik, yani galip ya da muzeffer, kalemegdan’dan sava ve tuna’nın buluştuğu noktaya 2020’de dönecek ve kalemegdan’dan, bir zamanlar osmanlıların hüküm sürdüğü noktadan daha ileri, avusturya – macaristan tarafını gözetlemeye devam edecek.

Not: Pobednik’in yaratıcısı ivan meštrović hakkında bilgi için buraya.